Sở Giáo dục và Đào tạo

1. Khái quát các chủ đề văn học được giới thiệu trong Chương trình giáo dục địa phương của tỉnh Lạng Sơn

Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/20218 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn: “Nội dung giáo dục của địa phương là những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,... của địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương”. Căn cứ chương trình giáo dục phổ thông, UBND tỉnh Lạng Sơn quy định tiêu chuẩn, quy trình biên soạn, thẩm định, chỉnh sửa tài liệu về nội dung giáo dục của địa phương; chỉ đạo việc tổ chức biên soạn, thẩm định tài liệu về nội dung giáo dục của địa phương theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo và báo cáo để Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt”.

Thực hiện Kế hoạch số 163/KH-UBND ngày 04/10/2019 của Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn về việc biên soạn, thẩm định tài liệu giáo dục địa phương; Sở Giáo dục và Đào tạo đã triển khai biên soạn Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Lạng Sơn với tổng thời lượng là 35 tiết/1 khối lớp. Số chủ đề đã biên soạn là 60 chủ đề (lớp 6: 09 chủ đề, lớp 7: 08 chủ đề, lớp 8: 08 chủ đề, lớp 9: 08 chủ đề, lớp 10: 09 chủ đề, lớp 11: 10 chủ đề, lớp 12: 08 chủ đề).

Xuất phát từ yêu cầu của Chương trình GDPT 2018 và kho tài nguyên văn học nghệ thuật địa phương, Sở GDĐT đã xây dựng 05 chủ đề trong Tài liệu địa phương để đưa vào chương trình giáo dục cấp trung học, cụ thể:

Lớp 6: Chủ đề về truyền thuyết xứ Lạng: Học sinh được tìm hiểu các truyền thuyết tiêu biểu của tỉnh Lạng Sơn như truyền thuyết về Ải Chi Lăng, Núi Mẫu Sơn. Qua đó, học sinh nhận biết được yếu tố kì ảo, cốt truyện và nhân vật trong truyền thuyết tiêu biểu của địa phương.

Lớp 7: Chủ đề về tục ngữ, ca dao Lạng Sơn: Giới thiệu một số truyện cổ tích dân gian Lạng Sơn; phân tích cốt truyện, nhân vật và ý nghĩa nhân văn của các tác phẩm. Qua đó, học sinh được rèn luyện kỹ năng thuyết trình, nghị luận về giá trị tư tưởng của truyện giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm ngôn ngữ, ý nghĩa giáo dục và rèn luyện kỹ năng lập luận, bảo vệ quan điểm và tình yêu đối với truyện cổ Xứ Lạng.

Lớp 9: Chủ  đề về văn học hiện đại Lạng Sơn: Giới thiệu các tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ tiêu biểu như Mã Thế Vinh, Nguyễn Trường Thanh, Vũ Kiều Oanh với các tác phẩm như Đêm tháng Sáu và Núi vua Ngự. Qua đó, giúp học sinh phân tích nghệ thuật, nội dung và đánh giá tác phẩm.

Lớp 10: Chủ đề về truyện cổ tích Lạng Sơn: Giới thiệu một số truyện cổ tích Lạng Sơn, phân tích cốt truyện, nhân vật và ý nghĩa nhân văn. Qua đó, học sinh được rèn luyện kỹ năng thuyết trình, nghị luận về giá trị tư tưởng của truyện phân tích đặc điểm, chủ đề và thông điệp nhân văn của truyện.

Lớp 12: Chủ đề so sánh, đánh giá hai tác phẩm văn học hiện đại Lạng Sơn: Học sinh so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ/truyện. Qua đó, giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và hiểu rõ hơn về phong cách sáng tác của các nhà văn địa phương.

          2. Vai trò của các chủ đề văn học nghệ thuật Lạng Sơn trong giáo dục địa phương các cấp học ở tỉnh Lạng Sơn

Văn học nghệ thuật không chỉ là tấm gương phản chiếu đời sống văn hóa, lịch sử mà còn là cầu nối giúp học sinh hiểu rõ hơn về truyền thống của quê hương. Ở tỉnh Lạng Sơn, kho tàng văn học nghệ thuật rất phong phú, từ các tác phẩm thơ ca dân gian, ca dao, tục ngữ đến các làn điệu dân ca như sli, lượn, then, quan họ, cùng với những tác phẩm văn học hiện đại của các tác giả địa phương. Việc đưa các tác phẩm này vào chương trình giáo dục địa phương giúp học sinh: Hiểu về cội nguồn, phong tục tập quán, lịch sử phát triển của tỉnh nhà từ đó Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống, góp phần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong thời kỳ hội nhập.; Nâng cao năng lực cảm thụ văn học nghệ thuật từ đó phát triển tư duy ngôn ngữ và thẩm mĩ; Phát triển tình yêu, đạo đức, nhân cách và niềm tự hào với văn hóa Lạng Sơn; Gắn kết học sinh với thực tiễn đời sống.

          2.1. Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống

          Các tác phẩm văn học trong tài liệu địa phương tỉnh Lạng Sơn từ dân gian đến hiện đại đều đậm bản sắc dân tộc. Văn học Lạng Sơn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp các thế hệ hôm nay hiểu được giá trị lịch sử, truyền thống và bản sắc văn hóa của quê hương, từ đó nuôi dưỡng lòng tự hào và ý thức bảo vệ di sản văn hóa của thế hệ trẻ.

Chủ đề truyền thuyết xứ Lạng giới thiêu các truyền thuyết gắn liền với các sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc, đặc biệt là cuộc kháng chiến chống ngoại xâm. Những câu chuyện về Chi Lăng – nơi ghi dấu chiến công lẫy lừng của cha ông trong việc bảo vệ bờ cõi tổ quốc góp phần làm sáng tỏ về bối cảnh hình thành và phát triển của vùng đất Lạng Sơn qua từng giai đoạn lịch sử. Truyền thuyết Lạng Sơn phản ánh tín ngưỡng, phong tục tập quán và quan niệm của người dân địa phương về thế giới và cuộc sống. Các truyền thuyết về Thánh Mẫu, thần linh, anh hùng dân tộc thể hiện niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên, sự anh dũng và lòng yêu nước.

Chủ đề ca dao, tụ ngữ Lạng Sơn giới thiệu những câu tục ngữ Lạng Sơn- những kinh nghiệm quý báu trong lao động, sản xuất và cuộc sống hàng ngày như: Bươn Slam lồng chả - Bươn Hả đăm nà (Tháng Ba gieo mạ - Tháng Năm cấy lúa.), Phả fạ tắm phân luông - Phả fạ slung phân nọi (Mây trời sà thấp mưa to - Mây trời bay cao mưa ít.) Những câu này đã tóm lược những quy luật tự nhiên và kinh nghiệm trồng trọt của người dân xứ Lạng qua bao thế hệ.

Truyện cổ tích là bộ phận quan trọng trong kho tàng văn hóa dân gian, là sản phẩm tính thần quý giá của các dân tộc. Đối với tỉnh Lạng Sơn, truyện cổ tích không chỉ là những câu chuyện mang tính giải trí, mà còn gắn liền với lịch sử, văn hóa và tâm linh của người dân xứ Lạng. Đây là những câu chuyện thể hiện tình cảm, ước mơ, quan niệm về cuộc sống và đạo đức của người xưa. Chủ đề truyện cổ tích Lạng Sơn giới thiệu phản ánh những giá trị văn hóa truyền thống và những giai thoại gắn với địa danh, nhân vật lịch sử địa phương. Chẳng hạn, truyện "Thàng Cao Chúa" là một minh chứng cho quan niệm về công bằng xã hội, tính nhân văn, lòng tài trí và ước mơ vươn lên của người lao động.

          Chủ đề văn học hiện đại Lạng Sơn là một kho tư liệu sống động về lịch sử đấu tranh bảo vệ đất nước. Những tác phẩm như Kỳ tích Chi Lăng của Nguyễn Trường Thanh đã khắc họa rõ nét các sự kiện lịch sử quan trọng của Xứ Lạng, từ thời phong kiến đến thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

2.2. Phát triển tư duy ngôn ngữ và thẩm mỹ

Các chủ đề văn học Lạng Sơn giúp học sinh rèn luyện tư duy phân tích, đánh giá tác phẩm, từ đó nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ và phát triển tư duy sáng tạo.

Truyện cổ tích Lạng Sơn mang phong cách nghệ thuật độc đáo, kết hợp giữa hiện thực và hư cấu. Yếu tố kì ảo trong các truyện như sự biến hóa, phép màu nhiệm góp phần làm tăng tính hấp dẫn và trí tưởng tượng cho người đọc.

Văn học hiện đại Lạng Sơn mang đậm dấu ấn của văn hóa dân gian, thể hiện qua những hình ảnh, ngôn ngữ, phong tục tập quán trong các sáng tác của nhà thơ Mã Thế Vinh, Vũ Kiều Oanh. Văn học hiện đại Lạng Sơn không chỉ sử dụng ngôn ngữ tiếng Việt mà còn kết hợp nhuần nhuyễn với các yếu tố ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Nhiều tác phẩm của Mã Thế Vinh được sáng tác bằng tiếng Nùng, sau đó dịch ra tiếng Việt, tạo nên nét đặc trưng độc đáo. Các tác phẩm văn học hiện đại không chỉ sử dụng ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi mà còn mang đậm chất sử thi, truyền thuyết và truyện dân gian.

2.3. Giáo dục đạo đức, nhân cách

Qua các tác phẩm văn học, học sinh có thể học hỏi những bài học đạo đức, nhân sinh quan tích cực, góp phần hình thành nhân cách tốt đẹp: Truyền thuyết dạy cho con người bài học về lòng trung nghĩa, tinh thần đoàn kết và sự kiên trì. Qua những câu chuyện về nhân vật anh hùng như Lê Lợi, Nùng Trí Cao,… thế hệ trẻ được bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm với quê hương; Truyện cổ tích thể hiện đức tin vào các thần linh, vào quy luật nhân quả báo ứng. Những bài học về lòng nhân ái, sự trung thực và tài trí được thể hiện rõ trong các truyện cổ tích;  Ca dao, tục ngữ Lạng Sơn đề cao đức trung hiếu và đoàn kết làng xóm, gửi gắm tình cảm gia đình, đạo lý làm người như Ún bố quá cong fầy - Đây bố quá pò mẹ (Ấm không hơn bếp lửa - Tốt không hơn bố mẹ.). Slíp pì noọng dú quây - Bấu tày lạo thua đây tồng tó (Mười anh em ở xa - Không bằng người cạnh cầu thang.); Văn học hiện đại Lạng Sơn khắc họa vẻ đẹp thiên nhiên và con người Xứ Lạng qua bức tranh  thiên nhiên tươi đẹp và con người Xứ Lạng với tâm hồn chân thành, phóng khoáng, nghĩa tình. Qua các tác phẩm văn học, người đọc cảm nhận được tình yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc, qua đó bồi đắp thêm ý thức trách nhiệm đối với lịch sử và văn hóa dân tộc.

2.4 Gắn kết giáo dục với thực tiễn

Đối với mỗi chủ đề trong Tài liệu địa phương tỉnh Lạng Sơn, Sở GDĐT đã thống nhất triển khai trong toàn ngành về phương pháp tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá. Xây dựng tiến trình dạy học thông qua các hoạt động cho từng phần gồm: Khởi động/Mở đầu (phần này nhằm gợi mở những vấn đề liên quan đến nội dung chủ đề bài học; giúp tạo ra sự kết nối giữa người học và vấn đề học tập, tạo hứng thú, nảy sinh nhu cầu được trải nghiệm của học sinh đối với bài mới. Để thực hiện hoạt động khởi động, phần này đưa ra nhiều hình thức khác nhau như: trò chơi; câu hỏi động não; xem tranh ảnh, video,…); Khám phá/Tìm hiểu bài đọc/Hình thành kiến thức mới (phần này giúp học sinh phát hiện, hình thành kiến thức mới, kĩ năng mới, thông qua đó cung cấp tri thức căn bản về nội dung giáo dục địa phương); Luyện tập/Thực hành (phần này gồm các bài tập nhằm củng cố, rèn luyện kĩ năng theo nội dung, yêu cầu cần đạt của chủ đề); Vận dụng (phần này gồm các bài tập giúp học sinh vận dụng những tri thức, kĩ năng đã được hình thành, rèn luyện vào giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống về các vấn đề cụ thể của bản thân hoặc địa phương). Áp dụng hình thức tổ chức dạy học linh hoạt, tăng cường trải nghiệm thực tế, trải nghiệm cá nhân của học sinh thông qua các hoạt động như: thuyết trình, đóng vai, kể chuyện sáng tạo, diễn đàn, thi kiến thức, điền giã, tham quan di tích kết hợp các buổi tham quan, giao lưu với nghệ nhân, nhà văn, nhà thơ địa phương để học sinh có cơ hội tìm hiểu thực tế.

 Như vậy, học các chủ đề văn học Lạng Sơn, học sinh không chỉ học lý thuyết mà còn được tham gia vào các hoạt động giáo dục từ đó phát triển phẩm chất, năng lưcj toàn diện.

3. Nâng cao hiệu quả giảng dạy văn học nghệ thuật trong Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Lạng Sơn trong thời gian tới

Xác định Việc giảng dạy các chủ đề văn học trong tài liệu địa phương không chỉ giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về quê hương mà còn góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa địa phương, Sở GDĐT đã chỉ đạo các nhà trường thực hiện các giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy văn học nghệ thuật trong chương trình GDĐP, cụ thể như sau:

Thứ nhất, áp dụng có hiệu quả và phù hợp phương pháp giảng dạy tích cực: Sử dụng các phương pháp dạy học mới (đóng vai, thảo luận nhóm, kể chuyện sáng tạo nhằm giúp học sinh hứng thú với bài học); Quan tâm dạy học theo hướng trải nghiệm (Giáo viên tổ chức các buổi ngoại khóa, tham quan di tích lịch sử, tìm hiểu không gian văn hóa gắn liền với các tác phẩm văn học địa phương như động Tam Thanh, ải Chi Lăng, Thành Nhà Mạc...); Ứng dụng hiệu quả công nghệ thông tin trong giảng dạy (Sử dụng các nền tảng số, phần mềm học tập. Kết hợp hình ảnh, video, tư liệu số hóa để minh họa sinh động các tác phẩm văn học, tạo ra môi trường học tập linh hoạt, giúp học sinh tiếp cận với văn học nghệ thuật một cách sinh động hơn); Tăng cường dạy học dựa trên dự án (Cho học sinh thực hiện các dự án nghiên cứu về tác giả, tác phẩm văn học địa phương hoặc sáng tạo sản phẩm văn học dựa trên chất liệu văn học dân gian Lạng Sơn); Tổ chức hoạt động sân khấu hóa (Chuyển thể các tác phẩm văn học thành kịch bản và cho học sinh tham gia diễn xuất để khơi dậy sự yêu thích đối với văn học địa phương).

Thứ hai, tận dụng nguồn tài nguyên văn học địa phương phong phú để bổ sung tư liệu giảng dạy. Văn học dân gian Lạng Sơn cần khai thác, sử dụng truyện cổ tích, truyền thuyết, ca dao, tục ngữ để làm tài liệu giảng dạy giúp học sinh hiểu về đời sống tinh thần, phong tục tập quán của người dân địa phương. Văn học hiện đại cần khai thác thêm các tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ tiêu biểu như Hoàng Cầm, Dương Thuấn, Nông Quốc Chấn... nhằm giới thiệu những giá trị tư tưởng, nghệ thuật đặc sắc trong văn học địa phương.

Thứ ba, đẩy mạnh công tác tuyên truyền và xã hội hóa giáo dục văn học địa phương. Phối hợp với các cơ quan văn hóa, thư viện, bảo tàng để cung cấp tài liệu phong phú về văn học địa phương. Khuyến khích các trường học tổ chức ngày hội văn học địa phương nhằm tôn vinh và phát huy giá trị của các tác phẩm văn học gắn liền với vùng đất Lạng Sơn. Phát động phong trào sáng tác, sưu tầm và giới thiệu văn học địa phương trong cộng đồng học sinh. Khuyến khích sáng tạo của học sinh: Tổ chức các cuộc thi viết truyện, sáng tác thơ, kịch nhằm kích thích khả năng sáng tạo và niềm yêu thích văn học.